TEFSİRLERDE KISA SÛRELER

106- KUREYŞ SURESİ

 

Nzul sebebi

At, İbn Abbas'ın, şöyle dediğini nakleder: Bu hadise şöyle başlamıştı: Kureyş'den birine bir kıtlık ve alık isabet ettiğinde, o ve ailesi bir yere ıkıyor, ölnceye değin, bir adırın iinde bekliyordu. Bu Hşim ibni Abdimenf ortaya ıkıncaya kadar böyle srp gitmiştir. Haşim, kavminin seyyidi idi. Ve onun, Esed adında bir oğlu vardı. Kendisinin Mahzm kabilesinden, ok sevdiği ve beraber oynadığı bir yaşıtı bulunuyordu. Böylece bu ocuk, Esed'e, mağduriyetlerini, a olduklarını söyledi. Bunun zerine Esed, ağlayarak, annesinin yanına girdi. Derken, annesi de, onlara, un ve yağ gönderdi. Böylece onlar, birka gn, geinip gittiler. Derken, Esed'in yaşıtı, yine kendisine geldi; alıktan şikyet etti. Bunun zerine Haşim, Kureyş'e şöyle hitap ederek: Sizler, ot bitmeyen bir yere varıp yerleştiniz; böylece burada, zillet iinde yaşıyorsunuz. Hlbuki biz, Allah'ın Haremi'nin ehli, Âdemoğullarının en şereflileriyiz. Diğer insanlar da size tabidir... dedi. Bunun zerine oradakiler: Biz de sana tabiyiz. Bizden, sana karşı herhangi bir muhalefet olmayacaktır, dediler. Böylece, Haşim, herkesi, kışın Yemen'e, yazın da Şam'a, ticaret yapmağa davet etti. Onlar da kabul ettiler. Ticarete başladılar. Zengin tccarların karlarını herkese dağıttılar. Böylece fakirler de, zengin gibi oldu. İşte onlar bu hal zere iken, İslm geldi.

Rasulllah'ın dedesi olan Haşim, Uzakdoğu, Şam ve Mısır arasında uluslararası ticarete atılmayı dşnd. Kardeşleri ile birlikte komşu devletlerle ticaret yapmaya karar verdi. Buna göre: Haşim; ticarete Şam Gassan Kralı, Abdşşems; Habeşistan Kralı, Muttalib; Yemenli emirler, Nevfel de Fars ve Irak hkmetleri ile ticar anlaşmalar yaptılar. Ticaretleri ok hızlı gelişti. Bu dört kardeş mutaccirn yani tccarlar ismi ile meşhur oldu.

İbn Abbas: Bu beldenin emin ve rızkının geniş olmasının nedeni İbrahim as.ın şu duasıdır:

Hani İbrahim: Rabbim! Bu beldeyi gvenli bir şehir kıl. Halkından Allaha ve ahiret gnne iman edenleri her trl rnle rızıklandır, demişti. 2/Bakara:126

Mekke, Arabistanın merkezi durumundaydı. Bunun en önemli sebeplerinden biri, btn Araplarca kutsal konuma sahip olan Kbein burada olmasıydı. Beytullah diye nitelenen Kbenin saygınlığı, Mekkeyi ve halkını da saygınlaştırıyordu. Bundan dolayı Araplar, Mekkelilere ehlullh diyorlardı. Sanki Kureşlilerin Arabistanda bir dokunulmazlığı vardı. Kureyşliler diğer Araplara göre emniyet ve gvenlik iindeydiler. Eğer Ebrehe Kbeyi ortadan kaldırsaydı, Kureşlilerin itibarları da yok olacak ve diğer Araplardan farkları kalmayacaktı.

İbn Abbas: Sıcak olduğu iin kışı Mekke'de geirirlerdi. Havası dolayısıyla yazı da Taif'de geirirlerdi.

Mekke arazisi ziraat ve hayvancılığa pek elverişli olmadığından ticaretle uğraşıyorlardı.

       Yazın Şam,

       Kışın da Yemen taraflarına iki sefer dzenliyorlardı.

       Mekkenin havası civar yerleşim yerlerine göre sıcak bir iklime sahipti. Tif, Mekkeye göre daha serindi. Bundan dolayı;

       Yazın Tife,

       Kışın da Mekkeye gö ederlerdi.

Mekkede önemli gö vardı:

1.        Ticari gö; kışın Yemene yazın Şama yapılan gö,

2.        İklim gö; kışın Mekkeye yazın Tife yapılan götr.

3.        Hacc ve umre gö; genel olarak insanlar senede iki defa kafileler şeklinde Kbeye gelirlerdi. Bu seferlerin biri yaza diğeri kışa rastlardı. Bu seferler Mekkeye din, ticar ve sosyal hareketlilikler getirirdi.

Cumhura göre Mekke'de inmiştir.

ed-Dahhak ve el-Kelbi: Medine'de inmiştir. Dört yettir.

Genel kanaate göre; Fl ve Kureyş her biri ayrı ayrı mstakil birer sredir.

       Muhammed İbn İshk ve Abdurrahmn İbn Zeyd İbn Eslem: Fl ile Kureyş ikisi bir sredir. harfi cerinin önceki Fl sresine taalluk ettiğini kabul ederler. Mn da onlara göre bir önceki srenin devamı olduğunu göstermektedir.

       el-Ferra: Bu sre bundan önceki sre ile bitişiktir. Çnk yce Allah, Mekkelilere, Habeşlilere yaptıkları ile zerlerindeki byk nimetini hatırlattıktan sonra; Kureyş'in gvenlik ve esenliği iin buyurmaktadır. Delilleri ise: Ubey b. K'b bu iki sreyi, mushafında tek bir sre olarak yazmıştır.

       Sfyan b. Uyeyne: İki sreyi birbirinden ayırmayan ve her ikisini birlikte okuyan bir imamımız vardı.

       Ömer ra. da akşam namazının ilk rektında Tn sresini, ikinci rektında ise, bu iki sreyi aralarını besmele ile ayırmaksızın okumuştur.

Fl ve Kureyş her biri ayrı ayrı mstakil birer sredir.

Meşhur ve yaygın olan görşe göre, bu sre, Fl Sreslnden ayrı ve bağımsız bir sredir. Çnk Kur'n'ın zaten hepsi, birbirini aıklayan ve doğrulayan, tek bir sre ve ayet gibidir.

1 2 3 4

1.        Kureyşi ısındırıp alıştırdığı;

2.        Onları kışın ve yazın yaptıkları yolculuğa ısındırıp alıştırdığı iin,

3.        Bu evin Rabbine kulluk etsinler.

4.        Ki O, kendilerini besleyip alıklarını gideren ve onları korkudan emin kılandır.

 

 

1

Kureyşi ısındırıp alıştırdığı iin,

hakkında, şu izah yapılabilir:

       Bu lm, kendinden önceki sreye taalluk eder. Arap dili bilginlerinden Muhammed b. Surr ez Zeccc 241/311 ve Meczu'l-Kur'n tefsiri sahibi Eb Ubeyde Ma'raer b. el-Msennya 210/825 göre, ayetin takdiri, Allah onları, Kureyş'in emniyet ve selmeti iin Fl Ashbını yenilmiş bir ekin gibi yaptı. Kureyş ve alışık oldukları yaz-kış ticar seferleri devam etsin diye, onları helak etti şeklindedir. Veya Kureyş'in lfeti yani emniyet ve selameti iin, baksana Rabbin fil ashabına nasıl yaptı şeklinde de olabilir.

       harficeri kendinden sonra gelen fiiline taalluk eder. Arap dili bilginlerinden Halil ve Sbeveyh'in görşdr. Buna göre; Emniyet ve selametleri iin, Kureyşliler bu Beytin Rabbine ibadet etsinler şeklinde olur.

       İbn Cerir et Taberye göre teaccb ıdır. Srenin başındaki , kendinden önceki ve sonraki bir fiile taalluk etmemesidir. Zeccc şöyle der: Bazı kimseler, bu ın olduğunu ve mananın, Kureyş'in emniyet ve selametine şaşın şeklinde olduğunu söylemişlerdir. Çnk Kureyşin, azgınlığı, cehaleti ve putperestliği her gn biraz daha ileri gidiyordu. Şu hadis yine de ilerinde sekin insanların varlığını işaret etmektedir:

Şphesiz Allah; İbrahimin ocuklarından İsmaili seti, İsmailoğullarından Kinane'yi seti. Kinaneoğuilarından Kureyş'i seti. Kureyş'den Haşimoğullarını seti. Beni de Haşimoğulları arasından seti. Mslim: 2276, Tirmizi: 3605

hususunda izah yapılmıştır:

       elefeden tremiştir. Anlamı: sevmek, alışmak, dağıldıktan sonra bir araya gelmek, bir şeyi det haline getirmektir. Trkede kullanılan lfet kelimesi de elefeden tretilmiştir. Ayetin buna göre anlamı: Kureyş'in bu iki sefere alışıp kesintisiz devam etmesi iin, demek olur.

       şu yere alıştım, ayrılmadım, Allah da beni oradan ayırmadı manasındadır. Bu tıpkı fil ordusunun, hezimete uğramasının, Kureyş'in nsiyetine ve ittifakına sebep olması gibi...

       hazırlanmak demektir. Buna göre, Kureyş'in bu iki sefere hazırlanması ve böylece seferlerin kesintisiz, ardarda yapılması iin... şeklinde olur.

isminin izahları:

1.        , kirş kelimesinin, ism-i tasğiridir. Kirş ise, denizde gemilerle oynayan, hareketli byk bir canlıdır. Köpek balığı'dır. Muaviye İbn Abbasa: Niin, Kureyş ismi verilmiştir, diye sorduğunda İbn Abbas: Denizde yiyen fakat yenilmeyen; hkmran olan, fakat hkmran olunamayan bir hayvanın adı olduğu iin... cevabını vermişti.

2.        , kazanmak manasınadır. Çnk Kureyş komşu lkelere ticari seferler dzenleyerek kazan sağlıyordu.

3.        Tekarruş bir araya gelip-toplanma demektir. Leys: Kureyş, Harem'in dışındaki bölgelerde dağınık yaşıyorlardı. Derken Kusayy b. Kilb, onları Mekkede toplayıp bir araya getirdi. Böylece onlar Haremi yurt edinerek Kureyş adını aldılar.

 

2

Onları kışın ve yazın yaptıkları yolculuğa ısındırıp alıştırdığı iin,

, Kış ve yaz seferleri iin izah mevcuttur.

1.        Ticari gö; kışın Yemene yazın Şama yapılan gö,

2.        İklim gö; kışın Mekkeye yazın Tife yapılan götr.

3.        Hacc ve umre gö; genel olarak insanlar senede iki defa kafileler şeklinde Kbeye gelirlerdi. Bu seferlerin biri yaza diğeri kışa rastlardı.

Mfessirlerce meşhur olan görş ise: Ticar götr. Kışın Yemene, yazın da Şama yapılan ticar seferlerdir.

Bu gölerin nerden nereye yapıldığı aıklanmayıp insanların idrakine sunulmuştur. O zamanki göler malumdur. Ayetin manasını sadece bir göe tahsis etme ayetin anlam alanını daraltmaktadır. Onun iin ticar, iklim, Hacc ve Umre seferlerinin hepsini kapsama ihtimali vardır.

3

Şu Beyt'in Rabbine ibadet etsinler onlar...

Allah Kureyş'e gvenlik ve esenlik vermiştir. O halde onlar da bu Beytin Rabbine ibadet etsinler, buyruğundaki harfi atıf edatı olmayıp, zaid sıdır. Kbeye şeklinde işaret edilmesi, Beytin saygınlığını ifade eder.

Allahın Kureyşe nimeti iki esas zeredir:

       Zarardan ve tehlikelerde koruma: Allah Kbeyi ve Mekkelileri Habeşli Ebrehe gibi zalimlerin zulmnden korudu. Allah Mekkelileri tehlikelerden koruyor, onlarsa putlara tapıyorlardı. Putlar ise; mşriklere fayda vermiyor aksine kfrlerini artırıyordu.

       Menfaat sağlama: Beytin Rabbi olan Allah, Mekkelileri yaz ve kış seferleriyle alıktan kurtarıyordu.

Yce Allah; Mekkelilerin sapıklıklarına rağmen, onların alıklarını gideriyor. Korkularından da emin hale getiriyordu.

 

4

Ki O, kendilerini besleyip alıklarını gideren ve onları korkudan emin kılandır.

Allah onların geimliklerini kolaylaştırdı. Allah, onları Harem hrmetine, emin kıldı. Kış ve yaz yolculuklarında, kendilerini sataşılmaz bir toplum haline getirdi.

İbn Zeyd: Araplar birbirlerine baskın ve talan yaparlardı. Biri diğerini esir alırdı. Haremin konumu itibariyle Kureyşliler dokunulmaz durumdaydı. Kendilerine korkudan eminlik veren ibaresi bu ortamı hatırlatmaktadır.

 

Şadi KUL

Emekli Din Kltr ve Ahlak Bilgisi Öğretmeni

www.diniyol.com

 

Not: Bu yazımız, aşağıdaki tefsir tercmelerinden derlenerek hazırlanmıştır.

01. Fahruddn Rzi, Meftihu'I Gayb,

02. Muhammed Kurtub, el-Cmi'u li Ahkmi'l-Kur'n,

03. İbn Kesr, Tefsru'l-Kurani'l-Azm,

04. Mevdud, Tefhm'ul Kur'n,

05. Sleyman Ateş, Kurn-ı Kerm Tefsiri,

06. Elmalı Muhammed Hamdi Yazır, Hak Dini Kur'n Dili,

07, Vehbe Zuhayli, Tefsr'l-Mnr,

08. Muhammed Ali es-Sbun, Safvet't-Tefsr,

09. Komisyon, Kur'an Yolu Trke Mel ve Tefsir,

10. Ebu'l Leys Semerkand, Tefsru'l Kur'n,

11. Seyid Kutub, F zillil Kurn,

12. Hseyin b. Mes'd el-Bagav, Melimu't Tenzl,

13. İbn Cerr et-Taber, Cmi'u'l Beyn an Tefsri'l-Kur'n